Wika vs Diyalekto: Ano ang Pagkakaiba?

“Ang wika ay isang diyalekto na may hukbo at navy.” — Lingguwista Max Weinreich

Siyempre alam mo kung ano ang isang wika, pero maaaring medyo nalilito ka kung paano ito nagkakaiba sa isang diyalekto.

Ang pangunahing ideya ay ang wika ay tumutukoy sa isang sistema ng komunikasyon na may sariling natatanging balarila at bokabularyo, na kadalasang kinikilala bilang may hiwalay na pagkakakilanlang pangkultura o pambansa; samantalang ang diyalekto ay isang baryante ng isang wika na sinasalita sa isang tiyak na rehiyon o ng isang partikular na pangkat panlipunan, na nagkakaiba pangunahin sa bigkas, bokabularyo, at balarila, ngunit nananatiling magkakaunawaan (mutually intelligible) sa nangingibabaw na wikang sinasalita sa lugar na iyon.

Sige, sa nasabing iyon, ipagpatuloy ang pagbabasa para sa tatlong pangunahing pagkakaiba ng wika at diyalekto, at matutunan din kung paano nagkakaiba ang diyalekto sa punto o bigkas (accent).

Ang Pangunahing Pagkakaiba ng Wika at Diyalekto

Diretsahan ko na: kahit na naidepiniyon na natin ang pagkakaiba sa itaas, walang pinagkasunduang depinisyon sa pagitan ng wika at diyalekto. Parehong sistema ng komunikasyon ang mga ito na ginagamit ng mga katutubong nagsasalita at ang bawat isa ay maaaring ituring na kumpletong wika.

Nakakaakit na gumawa ng mga simpleng paghahambing, ngunit sa lingguwistika, ang ilang konsepto ay hindi gaanong prangka gaya ng gusto natin.

1. Ang Wika ay May Bansa, Samantalang Ang Diyalekto ay Panrehiyon

Ang "wika" ay inidepiniyon ng Merriam-Webster bilang "ang mga salita, ang kanilang bigkas at ang mga paraan ng pagsasama-sama ng mga ito na ginagamit at nauunawaan ng isang komunidad."

Ang "diyalekto" naman ay inidepiniyon bilang "isang pangrehiyong baryedad ng wika na nakikilala sa mga katangian ng bokabularyo, balarila at pagbigkas."

Marahil ay napansin mong hindi gaanong malaki ang pagkakaiba ng mga depinisyon na ito. Ngunit palaging binibigyang-diin na ang mga wika ay pambansa, samantalang ang mga diyalekto ay sinasabing panrehiyon at kadalasang sinasalita ng mas kakaunting bilang ng mga tao.

Bawat bansa ay may kahit isang opisyal na wika na ginagamit sa mga opisyal na dokumento at gawain ng pamahalaan.

Habang karamihan ay humihinto na roon, maaari tayong pumunta nang mas malalim—iyon ay, mas maging lingguwistikong tumpak.

Nagiging wika ang isang diyalekto sa pamamagitan ng kautusan o deklarasyon—ibinibigay ng estado ang espesyal na katayuan sa isang pasalitang sistema bilang opisyal na wika. Sa ibang salita, itinuturing na wika ang isang wika dahil ito'y pinagtibay ng estado.

Halimbawa, noong pipili ang Pilipinas ng isa sa kanyang walong pangunahing diyalekto bilang opisyal na wika, hindi aksidente na ang Tagalog ang nanalo.

Kahit na ang karamihan sa bansa noong panahong iyon ay bahagya lamang nakapagsasalita ng Tagalog/Filipino, hindi ito naging hadlang sa mga pinuno ng bansa sa kabisera, na matatas magsalita ng Tagalog, para gawin itong pambansang wika.

Dahil ang mga wika ay teknikal na mga diyalekto, maraming sitwasyon kung saan ang mga taong nagsasalita ng iba't ibang wika ay magkakaunawaan nang perpekto.

Kunin mo ang mutual intelligibility ng mga opisyal na wika ng Denmark, Sweden at Norway bilang halimbawa. Narito ang isang tipikal na pambungad sa joke:

Joke: May isang Dane, Swede at Norwegian na pumasok sa isang bar…

Punchline: At normal lang silang nag-usap

Totoo iyan. Karamihan ng mga Scandinavian ay makakapag-usap sa isa't isa nang hindi gumagamit ng interpreter!

Opisyal, nagsasalita sila ng tatlong magkakaibang wika (Danish, Swedish at Norwegian), ngunit maaaring argumentuhan na talagang gumagamit lang sila ng tatlong magkakaugnay na diyalekto na malamang ay nagmula sa iisang inang-wika.

2. Ang Wika ay May Pamantayang Anyong Pasulat, Samantalang ang Diyalekto ay Kadalasang Pasalita

Ang mga wika ay kadalasang may mga pamantayang tuntunin sa balarila at sagana sa panitikan. Umiiral sila hindi lamang bilang mga tradisyong pasalita kundi pati na rin bilang mga nakasulat na rekord.

Ang mga diyalekto, sa kabilang banda, ay karaniwang higit na sinasalita kaysa isinusulat. Kung manaka-nakang isinusulat man, karaniwan ay hindi ito sa mga opisyal o pambansang dokumento.

Habang ang pagkakaroon ng nakahandang panitikan ay talagang isang pamantayan sa pagpili ng isang "opisyal na wika," gumagana rin ito sa kabaligtaran.

Ang pagdedeklara ng isang diyalekto bilang opisyal na wika ay nagpapanatili sa sarili nito, na humihikayat sa mga manunulat na lumikha ng mga akda sa wikang iyon. Dahil pinagtibay ng estado ang isang tiyak na wika bilang opisyal na wika, ang lahat ng opisyal na gawain nito ay isusulat sa wikang iyon.

Lumilikha ito ng snowball effect, kaya parami nang parami ang panitikan na naipon sa wikang iyon, na lalo pang nagpapalakas dito.

3. Ang Wika ay May De-kalidad na Pagkakaiba sa Diyalekto

Marami ang nagsasabing ang mga wika ay likas na mas eleganteng o sopistikado kaysa sa mga diyalekto.

Ngunit kung susukatin mo ang sopistikasyon na ito sa pamamagitan ng kumplikado ng wika, ang Archi — isang diyalektong sinasalita sa isang bulubunduking rehiyon ng Russia — ay magpapamukha sa iyong takdang-aralin sa French na parang larong-pambata.

Ang Archi ay may napakaraming ponema (tunog) at napakaraming anyo ng pangungumbinsi, na ang isang pandiwa lamang ay maaaring lumikha ng humigit-kumulang 1,502,839 anyo.

Kung, sa kabilang banda, nais mong pagtatalunan na ang kagandahan ng isang wika ay nasa kanyang kasimplehan, mahihirapan kang ipagtanggol ang pag-aampon ng mga mahihirap na wika tulad ng Mandarin Chinese, Hungarian o Thai para sa pang-araw-araw na paggamit.

Halimbawa, ang Chinese ay may mahigit 50,000 character. Isa rin itong tonong wika (tonal language). Ibig sabihin, ang isang pantig lamang gaya ng "ma," depende kung paano mo ito bigkasin, ay maaaring mangahulugang "ina," "kabayo" o isang bagay na kakaiba.

Kaya, sino ba talaga ang makapagsasabi kung ano ang bumubuo ng magandang wika? At huwag nating kalimutan na may mga diyalekto na kasing-halaga ng mga opisyal na kinikilalang wika.

Ano ang Pagkakaiba ng Diyalekto sa Punto o Bigkas (Accent)?

Habang nasa paksa na tayo, baka gusto mong malaman ang pagkakaiba ng diyalekto at punto o bigkas (accent). Marami ang nagkakamali sa dalawa at kadalasang ginagamit ang mga ito nang magkakapalit. Ang magandang balita, mas malinaw ang pagkakaiba dito:

Ang punto o bigkas (accent) ay isang uri lamang ng diyalekto.

Habang ang diyalekto ay sumasaklaw sa lahat ng aspeto ng wika—balarila, bokabularyo at pagbigkas—ang punto o bigkas (accent) ay nakatuon lamang sa ikatlong bahagi.

Ayon sa Merriam-Webster dictionary, ang punto o bigkas (accent) ay "isang paraan ng pagsasalita na tipikal ng isang partikular na grupo ng mga tao at lalo na ng mga katutubo o residente ng isang rehiyon."

Ang mga punto o bigkas ay kawili-wiling pag-aaral dahil inoorganisa nila ang mga nagsasalita ayon sa kani-kanilang heograpiya. Ang mga salita at pangungusap na magkapareho ang anyo ay maaaring magkaiba ang tunog kapag binigkas ng mga tao mula sa dalawang magkaibang rehiyon.

Sa Ingles pa lang, napakarami mo nang punto o bigkas. Halimbawa, bahagya lamang makaunawa ang isang Amerikano sa isang Scot, kahit na iisang wika ang sinasalita nila.

Ang bawat isa sa mga ito, ay may kani-kanilang pangrehiyong baryante. Ang mga punto o bigkas ng Amerikano, halimbawa, ay Deep Southern, Texan, New York, Boston, California at marami pang iba.

Ang nakakatuwa, karamihan ng mga nagsasalita ay inaangkin na ang kanilang punto o bigkas ang "tamang" paraan ng pagbigkas ng mga salita. Ganoon tayong mga tao.

Habang ang punto o bigkas ng isang tao ay maaaring may ilang panlipunan, ekonomiko o geopolitikal na implikasyon, pantay-pantay ang lahat ng punto o bigkas. At ang bawat isa ay may punto o bigkas. At lahat sila ay magaganda ang tunog.

Makakakuha ka ng maraming konteksto at makarinig ng iba't ibang punto o bigkas sa pamamagitan ng panonood ng mga media na ginawa ng mga katutubong nagsasalita. Isang mahusay na paraan para gawin ito ay ang paggamit ng isang language program tulad ng Lingflix.

Kung interesado kang sumisid nang mas malalim sa wika laban sa diyalekto, isaalang-alang ang pakikinig sa mapagkaalamang TED talk na ito:

Kaya ngayon alam na natin: walang malinaw na puti-at-itim na pagkakaiba sa pagitan ng wika at diyalekto, at ang punto o bigkas (accent) ay talagang isang uri lamang ng diyalekto.

Ngayon ay handa ka nang magpaliwanag ng pagkakaiba sa mga taong nasa dilim pa rin—at baka makasali ka pa sa mga talakayan ng mga bihasang lingguwista!