Gjuha kundrejt Dialektit: Cili është Ndryshimi?

“Një gjuhë është një dialekt me ushtri dhe marinë.” — Gjuhëtari Max Weinreich

Sigurisht që e dini se çfarë është një gjuhë, por mund të jeni pak të hutuar se si ndryshon një gjuhë nga një dialekt.

Epo, ideja bazë është se një gjuhë i referohet një sistemi komunikimi me gramatikën dhe fjalorin e vet unik, shpesh të njohur si me identitet të dallueshëm kulturor ose kombëtar; ndërsa një dialekt është një variant i një gjuhe i folur në një rajon specifik ose nga një grup social i caktuar, që ndryshon kryesisht në shqiptim, fjalor dhe gramatikë, por ende është i kuptueshëm reciprokisht me gjuhën dominuese të folur në atë zonë.

Në rregull, me këtë të thënë, vazhdoni të lexoni për tre dallime kryesore midis një gjuhe dhe një dialekti, dhe gjithashtu mësoni se si ndryshon një dialekt nga një theks.

Dallimet Kryesore Midis Gjuhëve dhe Dialekteve

Do t'ju them drejtpërdrejt: edhe pse kemi përcaktuar dallimet më sipër, nuk ka një përkufizim të pranuar të përbashkët midis gjuhës dhe dialektit. Të dy janë sisteme komunikimi të përdorura nga folësit amtare dhe secili mund të konsiderohet gjuhë e plotë.

Është joshëse të hidhesh në krahasime të qarta, por në gjuhësi, disa koncepte nuk janë aq të drejtpërdrejta saç duam.

1. Gjuhët Kanë Një Shtet, Ndërsa Dialektet Janë Rajonale

"Gjuha" përcaktohet nga Merriam-Webster si "fjalët, shqiptimi i tyre dhe metodat e kombinuara të përdorura dhe të kuptuara nga një bashkësi."

"Dialekti" nga ana tjetër përcaktohet si "një varietet rajonal i gjuhës i dalluar nga tipare të fjalorit, gramatikës dhe shqiptimit."

Ju mund të keni vënë re se nuk ka shumë ndryshim midis këtyre përkufizimeve. Por gjithmonë theksohet se gjuhët janë kombëtare, ndërsa dialektet thuhet se janë rajonale dhe shpesh fliten nga një numër më i vogël njerëzish.

Çdo shtet ka të paktën një gjuhë zyrtare që përdoret në dokumentet zyrtare dhe aktivitetet qeveritare.

Ndërsa shumica e njerëzve ndalen këtu, ne mund të shkojmë pak më thellë — domethënë, mund të jemi më të saktë gjuhësisht.

Një dialekt bëhet gjuhë me dektet ose deklaratë — shteti i jep status të veçantë një sistemi të folur si gjuhë zyrtare. Me fjalë të tjera, një gjuhë konsiderohet gjuhë sepse është miratuar nga shteti.

Për shembull, kur Filipinet po zgjidhnin një nga tetë dialektet e tyre kryesore për të qenë gjuha zyrtare, nuk ishte rastësi që Tagalogu doli fitues.

Edhe pse shumica e vendit në atë kohë mezi mund të flisnin Tagalog/Filipino, kjo nuk i ndaloi udhëheqësit e vendit në kryeqytet, të cilët flisnin rrjedhshëm Tagalog, ta adoptonin atë si gjuhë kombëtare.

Meqenëse gjuhët janë teknikisht dialekte, ka shumë situata ku njerëzit që flasin gjuhë të ndryshme mund ta kuptojnë plotësisht njëri-tjetrin.

Merrni si shembull kuptueshmërinë reciproke të gjuhëve zyrtare të Danimarkës, Suedisë dhe Norvegjisë. Ja një skenë standarde shakash:

Shaka: Një danedhas, një suedez dhe një norvegjez hyjnë në një bar…

Fundi: Dhe ata flasin normalisht

Është e vërtetë. Shumica e skandinavëve mund të bisedojnë me njëri-tjetrin pa përdorur përkthyes!

Zyrtarisht, ata flasin tre gjuhë të ndryshme (danisht, suedisht dhe norvegjisht), por mund të argumentohet se ata në të vërtetë përdorin tre dialekte të lidhura që ndoshta burojnë nga një gjuhë e përbashkët amtare.

2. Gjuhët Kanë Forma Standarte të Shkruara, Ndërsa Dialektet Janë Kryesisht Orale

Gjuhët shpesh kanë rregulla gramatikore standarde dhe një furnizim të pasur letërsie. Ato ekzistojnë jo vetëm si tradita të folura por edhe si regjistrime të shkruara.

Dialektet, nga ana tjetër, zakonisht fliten më shumë se shkruhen. Nëse shkruhen, zakonisht nuk janë në dokumente zyrtare ose kombëtare.

Ndërsa një furnizim i gatshëm i literaturës është me siguri një kriter për zgjedhjen e një "gjuhe zyrtare", funksionon edhe anasjelltas.

Shpallja e një dialekti si gjuhë zyrtare është vetë-përmbajtëse, duke inkurajuar shkrimtarët të krijojnë vepra në atë gjuhë. Për shkak se shteti miratoi një gjuhë të caktuar si gjuhë zyrtare, të gjitha çështjet e saj zyrtare do të shkruhen në të.

Kjo krijon një efekt top bore, kështu që gjithnjë e më shumë literaturë grumbullohet në atë gjuhë, duke e forcuar edhe më shumë.

3. Gjuhët Janë Cilësisht Të Ndryshme nga Dialektet

Shumë pohojnë se gjuhët janë thjesht më elegante ose të sofistikuara nga natyra se dialektet.

Por nëse e gjykoni këtë sofistikim nga vështirësia ose kompleksiteti i evoluar i gjuhës, atëherë Archi — një dialekt i folur në një rajon malor të Rusisë — do ta bënte detyrën tuaj të frëngjishtë të dukej si një lojë fëmijësh.

Archi ka një numër të madh të fonemave (tingujve) dhe kaq shumë forma konjugimi, një folje e vetme mund të prodhojë rreth 1,502,839 forma.

Nëse, nga ana tjetër, dëshironi të argumentoni se eleganca e një gjuhe qëndron në thjeshtësinë e saj, atëherë do të ishte shumë e vështirë të mbronit miratimin e gjuhëve të vështira si Kinezishtja Mandarin, Hungarishtja ose Tajlandishtja për përdorim të përditshëm.

Për shembull, Kinezishtja ka mbi 50,000 karaktere. Është gjithashtu një gjuhë tonale. Kjo do të thotë se një rrokje e vetme si "ma", në varësi të mënyrës se si e shqiptoni, mund të thotë ose "nënë", "kalë" ose diçka tjetër krejtësisht.

Pra, kush me të vërtetë thotë se çfarë e bën një gjuhë të bukur? Dhe të mos harrojmë se ka dialekte po aq të denjë sa gjuhë të njohura zyrtarisht.

Cili është Ndryshimi Midis Një Dialekti dhe Një Theksi?

Ndërsa jemi në temë, mund të doni të dini ndryshimin midis një dialekti dhe një theksi. Shumë i ngatërrojnë këto dy dhe shpesh i përdorin ndërrueshëm. Lajmi i mirë është, ndryshimi është shumë më i qartë këtu:

Një theks është një nëngrup i një dialekti.

Ndërsa dialektet mbulojnë të gjitha aspektet e gjuhës — gramatikën, fjalorin dhe shqiptimin — një theks merret vetëm me pjesën e tretë.

Sipas fjalorit Merriam-Webster, një theks është "një mënyrë e të folurit tipike e një grupi të caktuar njerëzish dhe veçanërisht e vendasve ose banorëve të një rajoni."

Thekset janë studime interesante sepse i organizojnë folësit sipas gjeografisë së tyre përkatëse. Fjalët dhe fjalitë që duken të njëjta mund të dalin shumë ndryshe kur fliten nga njerëz nga dy rajone të ndryshme.

Vetëm me Anglishten, tashmë ke kaq shumë thekse. Një amerikan, për shembull, mezi mund të kuptojë një skocez, edhe pse ata flasin të njëjtën gjuhë.

Secila prej këtyre, nga ana tjetër, ka variantet e veta rajonale. Thekset amerikane, për shembull, janë Jugu i Thellë, Teksas, Nju Jork, Boston, Kalifornia dhe shumë të tjera.

Gjëja interesante është se shumica e folësve pretendojnë se theksi i tyre është mënyra "e saktë" e shqiptimit të fjalëve. Kështu jemi ne njerëzit.

Ndërsa theksi i dikujt mund të ketë disa pasoja sociale, ekonomike ose gjeopolitike, të gjitha thekset janë të barabarta. Dhe të gjithë kanë një theks. Dhe të gjitha tingëllojnë bukur.

Ju mund të merrni shumë kontekst dhe të dëgjoni thekse të ndryshme duke parë media të prodhuara nga folës amtare. Një mënyrë e shkëlqyeshme për ta bërë këtë është përdorimi i një programi gjuhësor si Lingflix.

Nëse jeni të interesuar të zhyteni më thellë në gjuhë kundrejt dialektit, konsideroni të dëgjoni këtë fjalim informues TED:

Pra, tani e dimë: nuk ka ndryshim të bardh e zi midis gjuhëve dhe dialekteve, dhe një theks është në fakt një nëngrup i një dialekti.

Tani jeni të pajisur për t'u shpjeguar ndryshimin njerëzve që janë akoma në errësirë — dhe ndoshta edhe për t'u bashkuar në diskutimet e gjuhëtarëve me përvojë!