Тіл және диалект: Не айырмашылық бар?

«Тіл – әскері және әскери-теңіз флоты бар диалект». — Лингвист Макс Вайнрайх

Әрине, сіз тіл дегеніміз не екенін білесіз, бірақ тілдің диалекттен қалай ерекшеленетіні туралы шатасып қалуыңыз мүмкін.

Негізгі идея мынадай: тіл дегеніміз өз бірегей грамматикасы мен сөздік қоры бар қарым-қатынас жүйесі, ол әдетте ерекше мәдени немесе ұлттық сәйкестік ретінде танылады; ал диалект – бұл нақты аймақта немесе белгілі бір әлеуметтік топта сөйлейтін тілдің нұсқасы, ол негізінен айтылуы, сөздік қоры мен грамматикасы бойынша ерекшеленеді, бірақ сол аймақта сөйлейтін басым тілмен өзара түсіністік сақталады.

Жарайды, осыны ескере отырып, тіл мен диалекттің үш негізгі айырмашылығы туралы оқып, сонымен қатар диалекттің акценттен қалай ерекшеленетінін біліңіз.

Тілдер мен диалекттердің негізгі айырмашылықтары

Мен сізге тікелей айтып беремін: жоғарыда айырмашылықтарды анықтасақ та, тіл мен диалект арасында бірыңғай қабылданған анықтама жоқ. Олардың екеуі де тілдес қауым тарапынан қолданылатын қарым-қатынас жүйелері және әрқайсысы толыққанды тілдер ретінде қарастырылуы мүмкін.

Түсінікті салыстырулар жасауға асығу оңай, бірақ лингвистикада кейбір түсініктер біз түсінгендей қарапайым емес.

1. Тілдердің өз мемлекеті болады, ал диалекттер аймақтық болады

«Тіл» Merriam-Webster сөздігінде «қауымдастық пайдаланатын және түсінетін сөздер, олардың айтылуы және оларды біріктіру әдістері» деп анықталады.

«Диалект» өз кезегінде «сөздік қор, грамматика және айтылу ерекшеліктерімен ерекшеленетін тілдің аймақтық нұсқасы» деп анықталады.

Сіз бұл анықтамалар арасында көп айырмашылық жоқ екенін байқаған шығарсыз. Бірақ әрдайым тілдердің ұлттық, ал диалекттердің аймақтық және әдетте аз адам сөйлейтіні атап өтіледі.

Әрбір елде ресми құжаттарда және мемлекеттік іс-шараларда қолданылатын кем дегенде бір ресми тіл бар.

Көпшілік адамдар осыдан арғыға бармаса да, біз сәл тереңірек — яғни лингвистикалық тұрғыдан дәлірек болуға болады.

Диалект мемлекеттік декрет немесе жариялау арқылы тілге айналады — яғни мемлекет белгілі бір сөйлеу жүйесіне ресми тіл мәртебесін береді. Басқаша айтқанда, тіл тіл ретінде қарастырылады, себебі ол мемлекет тарапынан бекітілген.

Мысалы, Филиппиндер сегіз негізгі диалектінің біреуін ресми тіл ретінде таңдаған кезде, тагалог тілінің жеңіске жетуі кездейсоқ оқиға болған жоқ.

Сол кезде елдің көпшілігі тагалог/филиппин тілін аздап сөйлейтін болса да, бұл астанадағы, тагалог тілін жетік меңгерген ел басшыларын оны ұлттық тіл ретінде қабылдаудан тоқтатқан жоқ.

Техникалық тұрғыдан тілдер диалект болғандықтан, әр түрлі тілдерде сөйлейтін адамдар бір-бірін тамаша түсіне алатын көптеген жағдайлар бар.

Мысалы, Дания, Швеция және Норвегияның ресми тілдерінің өзара түсіністігін алайық. Міне, әдеттегі анекдот сюжеті:

Анекдот: Даниялық, швед және норвег барына кіреді...

Өткір сөзі: Және олар қалыпты түрде сөйлеседі

Бұл шындық. Скандинавиялықтардың көпшілігі аудармашысыз бір-бірімен сөйлесе алады!

Ресми түрде олар үш түрлі тілде (дат, швед және норвег) сөйлеседі, бірақ олар шын мәнінде ортақ ана тілінен шыққан үш туысқан диалектіні қолдануда деп дәлелдеуге болады.

2. Тілдердің стандартты жазба нысаны болады, ал диалекттер негізінен ауызекі тіл болып табылады

Тілдердің әдетте стандартты грамматикалық ережелері мен әдебиет мұраларының мол қоры болады. Олар тек ауызекі дәстүр ретінде ғана емес, сонымен қатар жазбаша деректер ретінде де бар.

Ал диалекттер әдетте жазылғанға қарағанда көбірек сөйлеседі. Егер олар жазылса, ол әдетте ресми немесе ұлттық құжаттарда емес.

Алдын ала қол жетімді әдебиет қоры «ресми тілді» таңдау критериі болып табылса да, бұл керісінше де жұмыс істейді.

Диалектті ресми тіл деп жариялау өзін-өзі қалпына келтіруші болып, жазушыларды сол тілде шығармалар жасауға ынталандырады. Себебі мемлекет белгілі бір тілді ресми тіл ретінде бекіткендіктен, оның барлық ресми істері сол тілде жүргізіледі.

Бұл қар кесегі әсерін тудырады, осылайша сол тілде бұрынғыдан да көп әдебиет жинақталып, оны одан әрі нығайтады.

3. Тілдер диалекттерден сапалық түрде ерекшеленеді

Көптеген адамдар тілдер диалекттерге қарағанда әлдеқайда талғампаз немесе дамыған деп мәлімдейді.

Бірақ егер сіз бұл дамуды тілдің күрделілігі бойынша бағаласаңыз, онда Ресейдің таулы аймағында сөйлесетін арчи диалекті сіздің француз тілінен сабағыңызды балалар ойыны сияқты етіп көрсете алады.

Арчи диалектінің көптеген фонемалары (дыбыстары) бар және соншама байламша формалары бар, бір етістік шамамен 1,502,839 форманы туғыза алады.

Егер, екінші жағынан, тілдің талғампаздығы оның қарапайымдылығында деп дәлелдегіңіз келсе, онда қытай, венгр немесе тай тілдері сияқты күрделі тілдерді күнделікті қолдану үшін қабылдауды қорғау қиын болар еді.

Мысалы, қытай тілінде 50,000-нан астам иероглиф бар. Сонымен қатар, бұл тонды тіл. Бұл «ма» сияқты бір буынның сіз оны қалай айтқаныңызға байланысты «ана», «ат» немесе мүлдем басқа нәрсені білдіре алатынын білдіреді.

Ендеше, шынында кім талғампаз тілдің не екенін айта алады? Әрі ресми тілдердей лайықты диалекттер де бар екенін ұмытпайық.

Диалект пен акценттің айырмашылығы неде?

Тақырыпқа келсек, диалект пен акценттің арасындағы айырмашылықты білгіңіз келуі мүмкін. Көптеген адамдар бұл екеуін шатастырып, жиі оларды бір-бірінің орнына қолданады. Жақсы жаңалық - бұл жерде айырмашылық айтарлықтай түсінікті:

Акцент – диалекттің бір бөлігі.

Диалект тілдің барлық аспектілерін — грамматика, сөздік қор және айтылуды — қамтитын болса, акцент тек үшінші бөлікпен байланысты.

Merriam-Webster сөздігінің анықтамасы бойынша, акцент – «белгілі бір адамдар тобының, әсіресе белгілі бір аймақтың тумалары немесе тұрғындарының типтік сөйлеу мәнері».

Акценттер қызықты зерттеу объектісі болып табылады, себебі олар сөйлеушілерді өздерінің географиялық орналасуына қарай топтастырады. Бірдей көрінетін сөздер мен сөйлемдер екі түрлі аймақтан шыққан адамдар айтқанда өте басқаша шығуы мүмкін.

Тек ағылшын тілінде қарағанда-ақ сізде көптеген акценттер бар. Мысалы, америкалық шотландықтың айтқанын ішінара ғана түсіне алады, бірақ олар бір тілде сөйлеседі.

Әрқайсысының өз кезегінде өздерінің аймақтық нұсқалары бар. Мысалы, Америка акценттеріне Техас, Нью-Йорк, Бостон, Калифорния және басқалары жатады.

Қызығы, көптеген сөйлеушілер өздерінің акценті сөздерді айтудың «дұрыс» тәсілі деп мәлімдейді. Біз, адамдар, осындайбыз.

Біреуінің акценті әлеуметтік, экономикалық немесе геосаяси салдарға ие болуы мүмкін болса да, барлық акценттер тең. Әркімнің акценті бар. Әрі олардың барлығы әдемі естіледі.

Сіз тілдес қауым өндіретін медианы көру арқылы көптеген контекст ала аласыз және әртүрлі акценттерді ести аласыз. Мұны істеудің тамаша жолы — Lingflix сияқты тілдік бағдарламаны қолдану.

Егер сіз тілдер мен диалекттер мәселесін тереңірек зерттегіңіз келсе, осы ақпаратты TED сөйлеуін тыңдауды қарастырыңыз:

Ендеше, енді біз білеміз: тілдер мен диалекттер арасында ақ-қара айырмашылық жоқ, ал акцент іс жүзінде диалекттің бір бөлігі болып табылады.

Енді сіз әлі күңгіртте жүрген адамдарға бұл айырмашылықты түсіндіре аласыз — және тіпті тәжірибелі лингвистердің талқылауына қосыла аласыз!