Қытай тондарын шеберлікпен меңгеру: Жан-жақты нұсқаулық

Қытай тілі — тондық тіл, яғни сөзді айтқанда қолданатын тон немесе дыбыс биіктігі оның мағынасын анықтайды. Бұл сіз ойлағаннан әлдеқайда қарапайым екеніне сенімдімін. Біз ағылшын тілінде де тондарды сұрақтар мен эмоцияларды білдіру үшін үнемі қолданамыз.

Бұл жазбада біз мандарин қытай тілінің барлық тондарын, дыбыс биіктігін, тон жұптарын және тағы басқаларын үйренеміз.

Қытай тондары деген не?

Әрбір тілдің өзіндік ерекше дыбыс жүйесі бар. Лингвистер бұл жүйелерді зерттеуді фонология деп атайды.

Мандарин қытай тілінің де өз дыбыс жүйесі бар, ал тондар оның тармал бөлігі болып табылады.

Қытай тілінде сөздің мағынасын оның тоны береді. Сіз тонды өзгерткенде — немесе қатесін пайдаланғанда — сөздің мағынасы өзгереді. Мысалы, мына сөздерді алайық:

妈 (mā) — ана

麻 (má) — кендір немесе зығыр

马 (mǎ) — жылқы

骂 (mà) — айыптау немесе сөзбен қорлау

吗 (ma) — сұрақтық бөлшек

Бұл сөздердің әрқайсысы бірдей дыбысталғандай көрінгенімен, олардың әртүрлі тондары бар — бұл оларға әртүрлі мағына береді.

1. Бірінші тон (тегіс тон)

Бірінші тон дауысыңыз жоғарылап, тегістелгенде жасалады. Дыбыс биіктігі көтеріліп, буын төмендеусіз немесе көтерілусіз созылмалы тонмен айтылады.

Пиньиньде бірінші тон дауысты үстіндегі ұзақ сызық ретінде немесе 1 саны ретінде жазылады (мысалы, mā орнына сирек кездеседі ma1). Сандық нұсқа нақты тон белгісі сияқты жиі кездеспейді, сондықтан оны жиі көрмеуіңіз мүмкін.

2. Екінші тон (көтеріңкі тон)

Екінші тон дауысты көтере отырып жасалады. Дыбыс биіктігі төменнен басталып, содан кейін жоғарылайды. Пиньиньде ол дауысты үстіндегі көтеріңкі сызық немесе 2 саны ретінде жазылады (яғни mang2):

3. Үшінші тон (еңісті тон)

Үшінші тон — мандарин тілін үйренушілер үшін ең қиын тондардың бірі. Дыбыс биіктігі қайтадан жоғары көтерілмес бұрын төмендейді.

Пиньиньде үшінші тон дауысты үстіндегі еңіс ретінде немесе 3 саны ретінде жазылады (яғни wo3):

4. Төртінші тон (төмендетіңкі тон)

Төртінші тонды дұрыс айту үшін, сөзді күшпен айтып, дыбыс биіктігін төмендетіңіз. Пиньиньде төртінші тон дауысты үстіндегі төмендетіңкі сызық немесе 4 саны ретінде жазылады (яғни shi4):

5. Бесінші тон (бейтарап тон)

Бесінші тон шынымен тон болып санала ма, деген талас тақырып. Дауысыңызды көтеру немесе төмендету орнына, бұл тон жай ғана бейтарап — яғни сөзде тон жоқ.

Пиньинь бесінші тонды белгілемейді, өйткені өзгерту немесе ерекшелеу қажет емес, дегенмен кейде оны 5 саны арқылы көрсетуге болады (яғни ma5).

Мысалы, жоғарыда аталған сұрақтық бөлшек 吗 мәлімдемелерді иә/жоқ сұрақтарына айналдырып, бейтарап (немесе жоқ) тонмен айтылады.

Басқа бейтарап тонды сөздер:

Енді сіз барлық бес тонды білесіз. Бұл нұсқаулықты қытай тондарын жаттықтыру туралы бетбелгіге қосуды ұсынамын, осылайша оны оқып болған соң келесіге көше аласыз:

Тондарды жақсырақ білудің ең айқын жолы — оларды жаттықтыру, тыңдау және айту.

Қытайдың қалыпты медиасында (мысалы, подкастар) әрбір (немесе тіпті көпшілік) тондарды бірден түсіне алмайтындықтан, мен түпнұсқа, түпкілікті сөйлеушілердің бейнелерін жазу немесе субтитрлермен бірге қамтитын бағдарламаны пайдалануды қатты ұсынамын. Бұл көзіңіздің, құлағыңыздың және миыңыздың бірге жұмыс істеуіне мүмкіндік береді және оларды меңгеруге көмектеседі. Мен бұл үшін ұсына алатын бағдарламалардың бірі — Lingflix. Lingflix түпнұсқа бейнелерді — музыкалық бейнелер, фильм трейлерлері, жаңалықтар мен шабыттандыратын сөйлеулер сияқты — жеке тіл үйрену сабақтарына айналдырады. Сіз Lingflix-ті 2 апта бойы тегін пайдалана аласыз. Веб-сайтқа кіріңіз немесе iOS қосымшасын немесе Android қосымшасын жүктеп алыңыз. P.S. Ағымдағы жеңілдіктен пайдалану үшін осы жерге басыңыз! (Айдың соңында мерзімі бітеді.)

Қытай тіліндегі дыбыс биіктігі контуры деген не?

Контурдың бес деңгейін білу әрбір тонды айтқан кезде қандай дыбыс биіктігін қолдану керектігін анықтауға көмектесу үшін арналған. Бірақ егер ол көмектеспесе (немесе сізді шатастырса), оны елемеуге болады.

Дыбыс биіктігі контурының бес деңгейі бар:

5 = Жоғары

4 = Орташа-жоғары

3 = Орташа

2 = Орташа-төмен

1 = Төмен

Әрбір тонның дыбыс биіктігі деңгейлерін қарастырайық:

Бірінші тон = 5-ден 5-ке дейін (немесе "жоғары дыбыс" - "жоғары дыбыс")

Екінші тон = 3-тен 5-ке дейін (немесе "орташа дыбыс" - "жоғары дыбыс")

Үшінші тон = 2-ден 1-ге, содан кейін 4-ке дейін (немесе "орташа-төмен дыбыс" - "төмен дыбыс" - "орташа-жоғары дыбыс")

Төртінші тон = 5-тен 1-ге дейін (немесе "жоғары дыбыс" - "төмен дыбыс")

Бесінші тон = дыбыс биіктігі жоқ

Қытай тондарының өзгеруі

Қытай тондары белгілі тізбектерде қолданылған кезде өзгере алатынын білуіңіз керек.

Басқаша айтқанда, белгілі бір тондар басқа тондармен жұптасқан кезде өзгеше тондарға айналады.

Үшінші тонның өзгеруі

Үшінші тон + үшінші тон = екінші тон + үшінші тон.

Егер үшінші тонмен айтылған сөзден кейін тағы бір үшінші тонмен айтылған сөз келсе, біріншісі екінші тонға айналады.

Мысалы:

我很忙 (wǒ hěn máng) — "Мен бос емеспін" 我很忙 (wó hěn máng) болады

你好吗 (nǐ hǎo ma) — "Қалайсыз?" 你好吗 (ní hǎo ma) болады

Пиньиньде тон өзгерісі жазылмайтынын ескеріңіз. Сіз бірінші сөзді екінші тонға өзгерту қажет екенін есте сақтауыңыз керек.

Үшінші тон бейтарап тонға айнала алады.

Үшінші тон басқа тоннан кейін келгенде, ол бейтарап немесе түсіп қалатын тонға айнала алады.

Бұл міндетті емес, бірақ көптеген қытай тілінде сөйлеушілер мұны істейді, өйткені бұл аз күш жұмсауды талап етеді және сөйлеуді жылдамдатады.

Сіз пайдаланбасаңыз да, қытай тілінде сөйлеуші мұны істеген кезге дайын болу маңызды. Мысалы:

考试 (kǎo shì) — "сынақ" 考试 (kao shì) бола алады

喜欢 (xǐ huān) — "ұнату" 喜欢 (xi huān) бола алады

Тағы да, бұл тон өзгерісі пиньиньмен белгіленбейді.

一 (yī) тонның өзгеруі

一 (yī) + төртінші тон = 一 (yí) + төртінші тон.

一 (yī) — "бір" сөзі төртінші тоннан кейін келгенде, ол екінші тонға өзгереді.

Сіз мұны тіпті сезбестен көрген шығарсыз. Басқа тон өзгерістерінен айырмашылығы, бұл тон өзгерісі көптеген оқулықтар мен онлайн курстарда сіз үшін белгіленеді.

Мысалы:

一下 (yī xià) — "аздап" 一下 (yí xià) болады

一定 (yī dìng) — "міндетті түрде" 一定 (yí dìng) болады

一 (yī) + кез келген тон = 一 (yì) + кез келген тон.

一 ( yī ) басқа тонмен жұпталған кез келген уақытта, ол төртінші тонға өзгереді: 一 (yì).

Мысалы:

一般 (yī bān) — "әдетте" 一般 (yì bān) болады

一起 (yī qǐ) — "бірге" 一起 (yì qǐ) болады

一 (yī) бейтарап тонға айнала алады.

Үшінші тон сияқты, 一 (yī) екі сөздің арасына қойылғанда өз тонын түсіре алады.

Тонды түсіру міндетті емес, бірақ егер түсірмесеңіз, бірдей ережелер қолданылады.

Мысалы:

休息一下 (xiūxi yī xià) — "аздап демалу" не:

екінші тонмен 休息一下 (xiūxi yí xià), немесе

бейтарап тонмен 休息一下 (xiūxi yi xià) болады.

快一点 (kuài yī diǎn) не:

快一点 (kuài yì diǎn), немесе

快一点 (kuài yi diǎn) болады

一 (yī) саны өзгеріссіз қалады.

Сандарды санағанда, 一 (yī) саны өз тонын өзгертпейді.

Дегенмен, 一 百二十六 (yī bǎi èr shí liù) — "126" 一百二十六 (yì bǎi èr shí liù) болады.

Бұл заттарды санағанда да дұрыс, мысалы, 一 个苹果 (yī gè píng guǒ) — "бір алма" 一个苹果 (yí gè píng guǒ) болады.

不 (bù) тонның өзгеруі

不 (bù) + төртінші тон = 不 (bú) + төртінші тон.

不 ( bù ) — "жоқ/емес" сөзі басқа төртінші тоннан кейін келгенде, ол екінші тонға өзгереді. Мысалы:

不是 (bù shì) — "болмау" 不是 (bú shì) болады

他不爱你 (tā bù ài nǐ) — "ол сені сүймейді" 他不爱你 (tā bú ài nǐ) болады

Екі сөздің арасында болғанда бейтарап болуы мүмкін.

Сөз тіркесін жасау үшін екі сөздің арасына қойылғанда, 不 ( bù ) бейтарап тонға айнала алады. Бұл міндетті емес болса да, түпкілікті сөйлеушілер мұны істеген кезге дайын болу маңызды.

Мысалы:

吃不完 (chī bù wán) — "жей алмау" 吃不完 (chī bu wán) бола алады

差不多 (chà bù duō) — "шамамен" 差不多 (chà bu duō) бола алады

去不去 (qù bù qù) — "барасыз ба?" 去不去 (qù bu qù) бола алады

Қытай тон жұптары

Сіз қытай тілінде тек бір тонды қолданатын толық ұзындықтағы сөйлемдерді сирек табасыз.

Шын мәнінде, көптеген қытай сөздері екі тоннан тұрады. Мұндай болған кезде, сіз тон жұбына кездестіңіз.

Бірінші тон жұптары

Екінші тон жұптары

Үшінші тон жұптары

Төртінші тон жұптары

Міне, қытай тондары туралы бәрі осы!