ენა vs დიალექტი: რა განსხვავებაა?

„ენა არის დიალექტი, რომელსაც აქვს არმია და ფლოტი.“ — ენათმეცნიერი მაქს ვაინრაიხი

რა თქმა უნდა, იცით რა არის ენა, მაგრამ შეიძლება ცოტა დაბნეული იყოთ, თუ როგორ განსხვავდება იგი დიალექტისგან.

მარტივად რომ ვთქვათ, ენა არის კომუნიკაციის სისტემა საკუთარი გრამატიკითა და ლექსიკით, რომელიც ხშირად განსხვავებული კულტურული ან ეროვნული იდენტობის მატარებელია; ხოლო დიალექტი არის ენის რეგიონალური ან სოციალური ჯგუფის მიერ მოსაუბრე ვარიანტი, რომელიც ძირითადად გამოირჩევა გამოთქმით, ლექსიკით და გრამატიკით, მაგრამ მაინც ორმხრივი გასაგებობა (გაგებადობა) რჩება ამ რეგიონში დომინანტურ ენასთან.

კარგი, ამის გათვალისწინებით, წაიკითხეთ ენისა და დიალექტის სამი მთავარი განსხვავების შესახებ და ასევე გაიგეთ, როგორ განსხვავდება დიალექტი აქცენტისგან.

ენისა და დიალექტის ძირითადი განსხვავებები

პირდაპირ გეტყვით: მიუხედავად იმისა, რომ ზემოთ განვსაზღვრეთ განსხვავებები, ენასა და დიალექტს შორის არ არსებობს საყოველთაოდ მიღებული განმარტება. ისინი ორივე არის კომუნიკაციის სისტემები, რომლებსაც მშობლიური ენის მოლაპარაკეები იყენებენ და ორივე შეიძლება ჩაითვალოს სრულფასოვან ენად.

მიმზიდველია მკაფიო შედარებებისკენ ხტომა, მაგრამ ენათმეცნიერებაში ზოგიერთი კონცეფცია ისეთი მარტივი არ არის, როგორიც ჩვენ გვინდა იყოს.

1. ენას აქვს ქვეყანა, დიალექტი კი — რეგიონი

Merriam-Webster-ის განმარტებით, „ენა“ არის „სიტყვები, მათი გამოთქმა და კომბინირების მეთოდები, რომლებსაც იყენებს და ამჩნევს გარკვეული თანამეგობრობა“.

მეორე მხრივ, „დიალექტი“ განისაზღვრება, როგორც „ენის რეგიონალური ვარიანტი, რომელიც გამოირჩევა ლექსიკის, გრამატიკისა და გამოთქმის თავისებურებებით“.

შეამჩნევდით, რომ ამ განმარტებებს შორის დიდი სხვაობა არ არის. მაგრამ ყოველთვის ხაზგასმულია, რომ ენები ეროვნულია, ხოლო დიალექტები რეგიონალურია და მათ ჩვეულებრივ ნაკლები ადამიანი ლაპარაკობს.

თითოეულ ქვეყანას აქვს მინიმუმ ერთი ოფიციალური ენა, რომელიც გამოიყენება ოფიციალურ დოკუმენტებსა და სახელმწიფო საქმიანობაში.

ხოლო მეტისმეტი ადამიანი ამაზე ჩერდება, ჩვენ შეგვიძლია უფრო ღრმად ჩავუღრმავდეთ — ანუ, შეგვიძლია უფრო ენათმეცნიერულად ზუსტი ვიყოთ.

დიალექტი ენად იქცევა დადგენილებით ან დეკლარაციით — სახელმწიფო მიანიჭებს ნათქვამ სისტემას ოფიციალური ენის სტატუსს. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ენა ენად ითვლება, რადგან იგი სახელმწიფოს მიერ არის დამტკიცებული.

მაგალითად, როდესაც ფილიპინებმა თავის რვა ძირითადი დიალექტიდან ერთ-ერთის ოფიციალურ ენად არჩევა გადაწყვიტა, შემთხვევითი არ იყო, რომ ტაგალური გამარჯვებული გამოვიდა.

მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყნის უმრავლესობა იმ დროს ძლივს საუბრობდა ტაგალურ/ფილიპინურ ენაზე, ამან ვერ შეაჩერა ქვეყნის ლიდერები დედაქალაქში, რომლებიც ფლობდნენ ტაგალურ ენას, მისი ეროვნულ ენად მიღებაში.

რადგან ენები ტექნიკურად დიალექტები არიან, ხშირია სიტუაციები, როდესაც სხვადასხვა ენაზე მოლაპარაკე ადამიანები შეუფერხებლად ესმით ერთმანეთს.

მაგალითად, ავიღოთ დანიის, შვედეთისა და ნორვეგიის ოფიციალური ენების ორმხრივი გასაგებობა. აი, სტანდარტული ხუმრობის შერჩევა:

ხუმრობა: დანიელი, შვედი და ნორვეგიელი შედიან ბარათაში…

პანჩლაინი: და ისინი ნორმალურად საუბრობენ

ეს სიმართლეა. სკანდინავიელთა უმრავლესობას შეუძლია ერთმანეთთან საუბარი თარჯიმნების გარეშე!

ოფიციალურად, ისინი სამ სხვადასხვა ენაზე საუბრობენ (დანიური, შვედური და ნორვეგიული), მაგრამ შეიძლება ითქვას, რომ ისინი რეალურად იყენებენ სამ მონათესავე დიალექტს, რომლებიც ალბათ საერთო მშობლიური ენისგან წარმოიშვა.

2. ენებს აქვთ სტანდარტული წერილობითი ფორმები, დიალექტები კი ძირითადად ზეპირს

ენებს ხშირად აქვთ სტანდარტული გრამატიკული წესები და ლიტერატურის მდიდარი მარაგი. ისინი არსებობენ არა მხოლოდ ზეპირი ტრადიციის, არამედ წერილობითი ჩანაწერების სახითაც.

დიალექტები, მეორე მხრივ, ჩვეულებრივ უფრო მეტად ზეპირია, ვიდრე წერილობითი. თუ ისინი წერილობითია, ეს ჩვეულებრივ არ ხდება ოფიციალურ ან ეროვნულ დოკუმენტებში.

მიუხედავად იმისა, რომ უკვე არსებული ლიტერატურის მარაგი ნამდვილად არის კრიტერიუმი „ოფიციალური ენის“ არჩევისას, ეს სხვა გზითაც მუშაობს.

დიალექტის ოფიციალურ ენად გამოცხადება თვითგამრავლებადი პროცესია, რომელიც წერტებს ასწვევინებს ნაწარმოებების შექმნას ამ ენაზე. რადგან სახელმწიფომ განსაზღვრულ ენას მიანიჭა ოფიციალური ენის სტატუსი, მისი ყველა ოფიციალური საქმე მასში დაიწერება.

ეს ქმნის თოვლის ბურთის ეფექტს, ამიტომ უფრო და უფრო მეტი ლიტერატურა გროვდება ამ ენაზე, რაც მას კიდევ უფრო აძლიერებს.

3. ენები ხარისხობრივად განსხვავდება დიალექტებისგან

ბევრი ამტკიცებს, რომ ენები უბრალოდ თავისთავად უფრო ელეგანტური ან დახვეწილია, ვიდრე დიალექტები.

მაგრამ თუ ამ დახვეწილობას ენის განვითარებული სირთულით ან კომპლექსურობით განსაჯავთ, მაშინ არჩი — რუსეთის მთიან რეგიონში მოლაპარაკე დიალექტი — თქვენს საფრანგეთის საშინაო დავალებას ბავშვის თამაშს მიუგებს.

არჩის აქვს დიდი რაოდენობის ფონემები (ხმები) და უამრავი უღვლილების ფორმა, ერთმა ზმნამ შეიძლება დაახლოებით 1,502,839 ფორმა წარმოქმნას.

თუ, მეორე მხრივ, გსურთ იმის მტკიცება, რომ ენის ელეგანტურობა მის სიმარტივეში მდგომარეობს, მაშინ გაგიჭირდებათ ისეთი რთული ენების, როგორიცაა ჩინური, უნგრული ან ტაილანდური, ყოველდღიურად გამოყენების დაცვა.

მაგალითად, ჩინურს აქვს 50,000-ზე მეტი ხასიათი. ის ასევე ტონალური ენაა. ეს ნიშნავს, რომ ერთი მარცვალი, როგორიცაა „ma“, იმისდა მიხედვით, თუ როგორ გამოთქვამთ მას, შეიძლება ნიშნავდეს „დედას“, „ცხენს“ ან სრულიად სხვა რამეს.

ასე რომ, ვინ ამტკიცებს, თუ რა ქმნის ლამაზ ენას? და არ დაგვავიწყდეს, რომ არსებობს დიალექტები, რომლებიც ისეთივე ღირსეულია, როგორც ოფიციალურად აღიარებული ენები.

რა განსხვავებაა დიალექტსა და აქცენტს შორის?

სანამ ამ თემას ვეხებით, შეიძლება გაინტერესებთ განსხვავება დიალექტსა და აქცენტს შორის. ბევრი აბნევს ამ ორს და ხშირად იყენებს მათ ერთმანეთის მაგივრად. კარგი ამბავი ის არის, რომ განსხვავება აქ ბევრად უფრო ნათელია:

აქცენტი არის დიალექტის ქვესიმრავლე.

დიალექტი მოიცავს ენის ყველა ასპექტს — გრამატიკას, ლექსიკას და გამოთქმას — ხოლო აქცენტი მხოლოდ მესამე ნაწილთან არის დაკავშირებული.

Merriam-Webster-ის ლექსიკონის მიხედვით, აქცენტი არის „საუბრის მანერა, რომელიც დამახასიათებელია გარკვეული ჯგუფის ადამიანებისთვის და განსაკუთრებით რეგიონის მკვიდრთა ან მაცხოვრებელთათვის“.

აქცენტები საინტერესო კვლევის საგანია, რადგან ისინი მოლაპარაკეებს მათ შესაბამის გეოგრაფიებად აჯგუფებენ. იგივე გამოსახულების სიტყვები და წინადადებები შეიძლება სრულიად განსხვავებულად ჟღერდეს, როდესაც მათ სხვადასხვა რეგიონის ადამიანები წარმოთქვამენ.

მარტო ინგლისურის მაგალითზეც უამრავი აქცენტი გვხვდება. ამერიკელს, მაგალითად, ძლივს ესმის შოტლანდიელი, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ.

თითოეულ მათგანს, თავის მხრივ, აქვს საკუთარი რეგიონალური ვარიანტები. მაგალითად, ამერიკული აქცენტებია: ღრმა სამხრეთული, ტეხასური, ნიუ-იორკული, ბოსტონური, კალიფორნიული და მრავალი სხვა.

საინტერესო ის არის, რომ მოლაპარაკეთა უმეტესობა ამტკიცებს, რომ მათი აქცენტი არის სიტყვების გამოთქმის „სწორი“ გზა. ასეთები ვართ, ადამიანები.

მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანის აქცენტს შეიძლება ჰქონდეს გარკვეული სოციალური, ეკონომიკური ან გეოპოლიტიკური შედეგები, ყველა აქცენტი თანასწორია. და ყველას აქვს აქცენტი. და ყველა მათგანი ლამაზად ჟღერს.

შეგიძლიათ მიიღოთ უამრავი კონტექსტი და მოისმინოთ სხვადასხვა აქცენტი მშობლიური ენის მოლაპარაკეთა მიერ შექმნილი მედია ნაწარმოებების ყურებისას. ამის ერთ-ერთი შესანიშნავი გზაა Lingflix-ის მსგავსი ენის სასწავლო პროგრამის გამოყენება.

თუ გაინტერესებთ უფრო ღრმად ჩაუღრმავდეთ ენებსა და დიალექტებს შორის განსხვავებებს, გაითვალისწინეთ ამ ინფორმაციული TED გამოსვლის მოსმენა:

ახლა ვიცით: არ არსებობს შავ-თეთრი განსხვავება ენებსა და დიალექტებს შორის, და აქცენტი სინამდვილეში დიალექტის ქვესიმრავლეა.

ახლა თქვენ მზად ხართ ახსნათ ეს განსხვავება ადამიანებისთვის, რომლებიც ჯერ კიდევ სიბნელეში არიან — და შესაძლოა, გამოცდილი ენათმეცნიერების დისკუსიებშიც ჩაერთოთ!