Hizkuntza vs dialektoa: Zein da aldea?

“Hizkuntza bat armada eta itsas armada dituen dialektoa da.” — Max Weinreich hizkuntzalaria

Jakina, badakizu zer den hizkuntza bat, baina agian pixka bat nahastuta egon zaitezke hizkuntza bat dialekto batetik nola bereizten den.

Oinarrizko ideia hau da: hizkuntzak bere gramatika eta hiztegi propioa dituen komunikazio-sistema bat da, askotan identitate kultural edo nazional desberdin gisa aitortua; dialektoa, aldiz, eskualde jakin batean edo talde sozial zehatz batek hitz egiten duen hizkuntza baten aldaera da, batez ere ahoskeran, hiztegian eta gramatikan bereizten dena, baina oraindik elkar ulergarria da (ulergarria) eremu horretan nagusi den hizkuntzarekin.

Ados, hori esanda, irakurri jarraian hizkuntza baten eta dialekto baten arteko hiru alde nagusiak ezagutzeko, eta ikasi nola bereizten den dialektoa azentu batetik.

Hizkuntzen eta dialektoen arteko alde nagusiak

Zuzenean emango dizut: goian definitutako aldeak egon arren, ez dago hizkuntza eta dialektoaren arteko definizio adosturik. Biak jatorrizko hiztunek erabiltzen dituzten komunikazio-sistemak dira eta bakoitza hizkuntza oso gisa har daiteke.

Konparaketa argietara saltatzeko tentazioa egon daiteke, baina hizkuntzalaritzan, kontzeptu batzuk ez dira nahi ditugun bezain zorrotzak.

1. Hizkuntzek herrialde bat dute, dialektoak eskualdekoak dira bitartean

Merriam-Webster hiztegiak "hizkuntza" honela definitzen du: "komunitate batek erabiltzen eta ulertzen dituen hitzak, haien ahoskera eta konbinatzeko metodoak".

"Dialektoa", bestalde, "hizkuntza baten eskualdeko aldaera bat, hiztegi-, gramatika- eta ahoskera-ezaugarrien arabera bereizten dena" bezala definitzen da.

Agian ohartu zinen definizio horien artean ez dagoela askorik. Baina beti azpimarratzen da hizkuntzak nazionalak direla, eta dialektoak, berriz, eskualdekoak direla eta pertsona gutxiagok hitz egiten dituztela.

Herrialde bakoitzak gutxienez hizkuntza ofizial bat du, dokumentu ofizialetan eta gobernu-jardueretan erabiltzen dena.

Jende gehienak bertan geratzen den arren, apur bat sakonago jo dezakegu — hots, hizkuntzalaritzaz zehatzagoak izan.

Dialekto bat hizkuntza bihurtzen da dekretu edo adierazpen baten bidez — estatua hizkuntza ofizial gisa onartzen du ahozko sistema bat. Beste era batera esanda, hizkuntza bat hizkuntza gisa hartzen da estatua onartu duelako.

Adibidez, Filipinek zortzi dialekto nagusietako bat aukeratu behar zuenean hizkuntza ofizial gisa, ez zen ustekabea Tagaloga irabaztea.

Garai hartan herrialdeko gehienak Tagalogo/Filipinarraz ozta-ozta hitz egiten zutela ere, horrek ez zion geldiarazi hiriburuko herrialde-buruei, Tagalogo fluidoa hitz egiten zutenak, hizkuntza nazional gisa hartzeari.

Hizkuntzak teknikoki dialektoak direnez, egoera asko daude non hizkuntza desberdinak hitz egiten dituzten jendeak elkar perfektuki uler dezaketen.

Har itzazu, adibidez, Danimarkako, Suediako eta Norvegiako hizkuntza ofizialen elkar ulergarritasuna. Hona hemen istorio estandar baten hasiera:

Txantxa: Daniar bat, suediar bat eta norvegiar bat taberna batean sartzen dira...

AmaiERA: Eta normal hitz egiten dute

Egia da. Eskandinaviar gehienek elkarrekin hitz egin dezakete itzultzaileak erabili gabe!

Ofizialki, hiru hizkuntza desberdin hitz egiten ari dira (daniera, suediera eta norvegiera), baina eztabaida daiteke benetan hiru dialekto erlazionatu erabiltzen ari direla, ziurrenik ama-hizkuntza komun batetik eratorriak.

2. Hizkuntzek idatzizko forma estandarrak dituzte, dialektoak nagusiki ahozkoak diren bitartean

Hizkuntzek maiz gramatika-arau estandarrak eta literatura-eskaintza ugari dituzte. Ez daude bakarrik ahozko tradizio gisa, baizik eta idatzizko erregistro gisa ere.

Dialektoek, bestalde, normalean idatzi baino gehiago hitz egiten dira. Idatziak baldin badaude, normalean ez dira dokumentu ofizial edo nazionalean.

Lehenago eskuragarri dagoen literatura-eskaintza bat "hizkuntza ofizial" bat aukeratzeko irizpide bat den arren, alderantziz ere funtzionatzen du.

Dialekto bat hizkuntza ofizial gisa aldarrikatzea auto-iraunkorra da, idazleak hizkuntza horretan lanak sortzera bultzatuz. Estatuak hizkuntza jakin bat hizkuntza ofizial gisa onartu duelako, bere gai ofizial guztiak horretan idatziko dira.

Horrek elur-bola efektua sortzen du, beraz, gero eta literatura gehiago pilatzen da hizkuntza horretan, are gehiago indartuz.

3. Hizkuntzak dialektoetatik kualitatiboki desberdinak dira

Askok diote hizkuntzak berez dotoreagoak edo sofistikatuagoak direla dialektoak baino.

Baina sofistikazio hori hizkuntzaren zailtasun edo konplexutasun ebolutuan ebazten baduzu, orduan Archi — Errusiako eskualde menditsu batean hitz egiten den dialekto bat — zure frantsesezko etxeko lanak haur-jolas itxura emango luke.

Archik fonema (soinu) kopuru handia du eta forma deklinatibo asko, aditz bakar batek 1.502.839 forma inguru sor ditzake.

Bestalde, hizkuntza baren dotoretsuna sinpletasunean datzala argudiatu nahiko bazenu, zailtasuna izango zenuzke eguneroko erabilerarako txinera mandarinez, hungarieraz edo thailandieraz bezalako hizkuntza zailak hartzea defendatzeko.

Adibidez, txinerak 50.000 karaktere baino gehiago ditu. Tonu-hizkuntza bat ere bada. Horrek esan nahi du "ma" bezalako silaba bakar batek, nola ahoskatzen duzunaren arabera, "ama", "zaldi" edo beste zerbait esan nahi duela.

Orduan, nor da benetan hizkuntza eder bat egiten duena esateko? Eta ez dezagun ahaztu hizkuntza ofizialekin alderatzea merezi duten dialektoak ere daudela.

Zein da dialekto baten eta azentu baten arteko aldea?

Gai honetan gaudela, agian jakin nahi zenuke dialekto baten eta azentu baten arteko aldea. Askok nahasten dituzte biak eta maiz trukatzen dituzte. Albiste onena da, hemen aldea askoz argiagoa dela:

Azentu bat dialekto baten azpimultzo bat da.

Dialektoek hizkuntzaren alderdi guztiak estaltzen dituzten bitartean — gramatika, hiztegia eta ahoskera — azentu batek hirugarren zatiaz bakarrik arduratzen da.

Merriam-Webster hiztegiaren arabera, azentu bat "talde jakin bateko pertsonek, eta batez ere eskualde baten jatorrizko biztanleek edo biztanleek hitz egiteko modu tipikoa" da.

Azentuak ikerketa interesgarriak dira hiztunak beren geografia-eremuetara antolatzen dituztelako. Itxura bera duten hitzak eta esaldiak oso desberdinak atera daitezke bi eskualde desberdinetako jendeak hitz egiten dituenean.

Ingelesez bakarrik, hainbeste azentu dituzu dagoeneko. Estatu Batuar batek eskoziar bat ozta-ozta uler dezake, adibidez, hizkuntza bera hitz egiten duten arren.

Hauek, aldi berean, bakoitzak bere aldaera eskualdekoak dituzte. Azentu amerikarrak, adibidez, Deep Southern, Texan, New York, Boston, Kalifornia eta askoz gehiago dira.

Interesgarria da hiztun gehienek beren azentua hitzak ahoskatzeko modu "zuzena" dela aldarrikatzea. Hala gara gu gizakiok.

Norbairen azentuak ondorio sozial, ekonomiko edo geopolitiko batzuk izan ditzakeen arren, azentu guztiak berdinak dira. Eta guztiek dute azentu bat. Eta denak ederrak dira.

Testuinguru asko lor ditzakezu eta hainbat azentu entzun jatorrizko hiztunek ekoitzitako komunikabideak ikusiz. Horretarako modu bikaina bat Lingflix bezalako hizkuntza-programa bat erabiltzea da.

Hizkuntzen eta dialektoen arteko aldean sakontzeko interesa baduzu, kontuan hartu TED hitzaldi informatibo hau entzutea:

Beraz, orain badakigu: ez dago zuri-beltzezko alderik hizkuntzen eta dialektoen artean, eta azentu bat benetan dialekto baten azpimultzo bat da.

Orain prest zaude aldea argitzeko oraindik ilunpean daudenei — eta, agian, hizkuntzalari esperientziadunen eztabaidetan parte hartzeko!