Мова vs дыялект: у чым розніца?

«Мова — гэта дыялект з арміяй і флотам». — Лінгвіст Макс Вайнрайх

Вядома, вы ведаеце, што такое мова, але магчыма, трохі блытаецеся, чым мова адрозніваецца ад дыялекту.

У аснове ідэя такая: мова — гэта сістэма зносін з уласнай унікальнай граматыкай і слоўнікавым складам, якая часцяком прызнаецца носьбітам асобнай культурнай або нацыянальнай ідэнтычнасці; у той час як дыялект — гэта разнавіднасць мовы, на якой размаўляюць у пэўным рэгіёне або пэўнай сацыяльнай групе, якая адрозніваецца ў асноўным вымаўленнем, лексікай і граматыкай, але ўсё яшчэ з'яўляецца ўзаемазразумелай з дамінуючай мовай у гэтым рэгіёне.

Добра, з улікам гэтага, прачытайце пра тры галоўныя адрозненні мовы ад дыялекту, а таксама даведайцеся, чым дыялект адрозніваецца ад акцэнту.

Галоўныя адрозненні паміж мовамі і дыялектамі

Скажу проста: хоць мы і далі вызначэнні вышэй, няма адзінай прынятай мяжы паміж мовай і дыялектам. Абодва гэта сістэмы зносін, якімі карыстаюцца носьбіты, і кожную можна лічыць самастойнай мовай.

Тамсіцца даць простыя параўнанні, але ў лінгвістыцы не ўсе паняцці такія выразныя, як нам хочацца.

1. Мовы маюць краіну, а дыялекты — рэгіянальныя

«Мова» вызначаецца слоўнікам Merriam-Webster як «словы, іх вымаўленне і спосабы іх аб'яднання, якія выкарыстоўваюцца і разумеюцца супольнасцю».

«Дыялект», з іншага боку, вызначаецца як «рэгіянальная разнавіднасць мовы, якая адрозніваецца асаблівасцямі лексікі, граматыкі і вымаўлення».

Вы, напэўна, заўважылі, што паміж гэтымі азначэннямі не так шмат адрозненняў. Але заўсёды падкрэсліваецца, што мовы маюць нацыянальны статус, у той час як дыялекты лічацца рэгіянальнымі і на іх часта размаўляе меншая колькасць людзей.

Кожная краіна мае па крайняй меры адну афіцыйную мову, якая выкарыстоўваецца ў афіцыйных дакументах і дзяржаўнай дзейнасці.

Але калі большасць на гэтым спыняецца, мы можам капнуць глыбей — гэта значыць, быць больш дакладнымі з пункту гледжання лінгвістыкі.

Дыялект становіцца мовай шляхам дэкрэту ці аб'явы — дзяржава надае асаблівы статус вуснай сістэме як афіцыйнай мове. Іншымі словамі, мова лічыцца мовай, таму што яна атрымала падтрымку дзяржавы.

Напрыклад, калі Філіпіны выбіралі адзін з васьмі сваіх галоўных дыялектаў у якасці афіцыйнай мовы, не было выпадковасцю, што перамог тагальская мова.

Нягледзячы на тое, што большасць насельніцтва краіны на той момант ледзь размаўляла на тагальскай/філіпінскай, гэта не перашкодзіла кіраўнікам краіны ў сталіцы, якія свабодна валодалі тагальскай, прыняць яе ў якасці дзяржаўнай мовы.

Паколькі мовы тэхнічна з'яўляюцца дыялектамі, існуе шмат сітуацый, калі людзі, якія размаўляюць на розных мовах, могуць адмінна разумець адзін аднаго.

Вось, напрыклад, узаемазразумеласць афіцыйных моў Даніі, Швецыі і Нарвегіі. Вось тыповая застаўка для жарту:

Жарт: Датчанін, швед і нарвежацць заходзяць у бар...

Канцоўка: І яны звычайна размаўляюць

Гэта праўда. Большасць скандынаваў могуць размаўляць адзін з адным без перакладчыка!

Афіцыйна яны размаўляюць на трох розных мовах (дацкай, шведскай і нарвежскай), але можна сцвярджаць, што на самой справе яны выкарыстоўваюць тры роднасныя дыялекты, якія, верагодна, паходзяць ад адной прамаці.

2. Мовы маюць стандартную пісьмовую форму, а дыялекты пераважна вусныя

Мовы часта маюць стандартныя правілы граматыкі і багатую літаратуру. Яны існуюць не толькі як вусная традыцыя, але і як пісьмовыя помнікі.

Дыялекты ж, з іншага боку, звычайна больш вусныя, чым пісьмовыя. Калі яны і запісваюцца, то звычайна не ў афіцыйных ці нацыянальных дакументах.

І хоць наяўнасць ужо існуючай літаратуры, вядома, з'яўляецца крытэрыем для выбару «афіцыйнай мовы», гэта працуе і ў адваротным кірунку.

Аб'ява дыялекту афіцыйнай мовай самаўзмацняецца, заахвочваючы пісьменнікаў ствараць творы на гэтай мове. Паколькі дзяржава ўхваліла пэўную мову як афіцыйную, усе яе афіцыйныя справы будуць вячіся на ёй.

Гэта стварае эфект снежнага камя, таму ўсё больш і больш літаратуры назапашваецца на гэтай мове, яшчэ больш умацоўваючы яе.

3. Мовы якасна адрозніваюцца ад дыялектаў

Многія сцвярджаюць, што мовы проста па сваёй сутнасці больш вытанчаныя ці складанейшыя, чым дыялекты.

Але калі судзіць пра гэту складанасць па развітай цяжкасці мовы, тады арчынскі дыялект — дыялект, на якім размаўляюць у горным рэгіёне Расіі — прымусіць вашу дамашнюю работу па французскай выглядаць дзіцячай забаўкай.

У арчынскай мове вельмі вялікая колькасць фанем (гукаў) і вельмі шмат формаў дзеяслова, адзін дзеяслоў можа ўтвараць каля 1 502 839 формаў.

З іншага боку, калі вы хочаце сцвярджаць, што вытанчанасць мовы заключаецца ў яе прастаце, тады вам будзе цяжка адстойваць ужыванне такіх складаных моў, як кітайская, венгерская ці тайская, для штодзённага выкарыстання.

Напрыклад, у кітайскай мове больш за 50 000 іерогліфаў. Гэта таксама тонавая мова. Гэта азначае, што адзін склад, такі як «ma», у залежнасці ад таго, як вы яго вымаўляеце, можа азначаць «маці», «конь» ці нешта зусім іншае.

Дык хто ж на самой справе можа сказаць, што робіць мову прыгожай? І не забывайма, што існуюць дыялекты, якія вартыя не менш, чым афіцыйна прызнаныя мовы.

У чым розніца паміж дыялектам і акцэнтам?

Калі ўжо мы закранулі гэту тэму, вам, магчыма, будзе цікава даведацца пра розніцу паміж дыялектам і акцэнтам. Многія блытаюць гэтыя два паняцці і часта выкарыстоўваюць іх як сінонімы. Добрая навіна ў тым, што розніца тут значна больш выразная:

Акцэнт — гэта частка дыялекту.

У той час як дыялекты ахопліваюць усе аспекты мовы — граматыку, лексіку і вымаўленне — акцэнт звязаны толькі з трэцяй часткай.

Паводле слоўніка Merriam-Webster, акцэнт — гэта «спосаб размаўлення, уласцівы пэўнай групе людзей і асабліва карэнным жыхарам або жыхарам рэгіёна».

Акцэнты — гэта цікавы аб'ект для вывучэння, таму што яны групуюць носьбітаў паводле іх геаграфіі. Словы і сказы, якія выглядаюць аднолькава, могуць гучаць зусім па-рознаму, калі іх вымаўляюць людзі з двух розных рэгіёнаў.

Ужо на адной толькі англійскай мове існуе вельмі шмат акцэнтаў. Амерыканец, напрыклад, ледзь разумее шатландца, хоць яны размаўляюць на адной мове.

Кожны з іх, у сваю чаргу, мае свае рэгіянальныя варыяцыі. Амерыканскія акцэнты, напрыклад, гэта акцэнт Глыбокага Поўдня, тэхаскі, нью-ёркскі, бостанскі, каліфарнійскі і шмат іншых.

Цікава тое, што большасць носьбітаў сцвярджаюць, што менавіта іх акцэнт з'яўляецца «правільным» спосабам вымаўлення словаў. Такія ўжо мы, людзі.

І хоць акцэнт можа мець некаторыя сацыяльныя, эканамічныя або геапалітычныя наступствы, усе акцэнты роўныя. І ў кожнага чалавека ёсць акцэнт. І ўсе яны гучаць прыгожа.

Вы можаце атрымаць шмат кантэксту і пачуць розныя акцэнты, праглядаючы медыя, створаныя носьбітамі мовы. Адзін выдатны спосаб зрабіць гэта — выкарыстоўваць моўную праграму, такую як Lingflix.

Калі вы зацікаўлены ў больш глыбокім пагружэнні ў тэму «мовы супраць дыялектаў», падумайце пра тое, каб паслухаць гэтую пазнавальную лекцыю TED:

Такім чынам, цяпер мы ведаем: няма чорна-белай розніцы паміж мовамі і дыялектамі, а акцэнт насамрэч з'яўляецца часткай дыялекту.

Цяпер вы ўзброеныя, каб растлумачыць гэтую розніцу людзям, якія яшчэ ў ценю, — а магчыма, нават далучыцца да дыскусій досведчаных лінгвістаў!