Dil və Ləhcə: Fərq Nədir?

“Dil, ordusu və donanması olan bir ləhcədir.” — Dilçi Maks Vaynrayx

Əlbəttə, dilin nə olduğunu bilirsiniz, amma bir dilin ləhcədən nə ilə fərqləndiyi barədə bir az qarışıqlıq yaşaya bilərsiniz.

Əsas ideya ondan ibarətdir ki, dil öz unikal qrammatikası və lüğəti olan, çox vaxt fərqli mədəni və ya milli kimlik kimi tanınan bir ünsiyyət sisteminə istinad edir; ləhcə isə konkret bir regionda və ya müəyyən sosial qrup tərəfindən danışılan, əsasən tələffüz, lüğət və qrammatika baxımından fərqlənən, lakin həmin ərazidə danışılan dominant dillə qarşılıqlı anlaşıla bilən (başa düşülə bilən) bir dil variantıdır.

Yaxşı, bunu deyəndən sonra, dil və ləhcə arasındakı üç əsas fərqi öyrənmək üçün oxuyun və həmçinin ləhcənin aksentdən nə ilə fərqləndiyini öyrənin.

Dil və Ləhcə Arasındakı Əsas Fərqlər

Bunu sizə düz deyəcəm: yuxarıda fərqləri təyin etmişik baxmayaraq, dil və ləhcə arasında ümumi qəbul edilmiş bir tərif yoxdur. Onların hər ikisi ana dili danışanlar tərəfindən istifadə olunan ünsiyyət sistemləridir və hər biri tam hüquqlu dil hesab edilə bilər.

Aydın müqayisələr etməyə tələsmək cəlbedicidir, lakin dilçilikdə bəzi anlayışlar istədiyimiz qədər sadə deyil.

1. Dillərin Ölkəsi, Ləhcələrin isə Regional Xarakteri Olur

Merriam-Webster lüğətinə görə "dil" "bir icma tərəfindən istifadə edilən və başa düşülən sözlər, onların tələffüzü və birləşdirilmə üsulları" kimi təyin olunur.

Digər tərəfdən, "ləhcə" "lüğət, qrammatika və tələffüz xüsusiyyətləri ilə fərqlənən dilin regional bir variantı" kimi təyin olunur.

Yəqin ki, fərq etmisiniz ki, bu təriflər arasında çox fərq yoxdur. Lakin həmişə vurğulanır ki, dillər milli, ləhcələr isə regionaldır və adətən daha az sayda insan tərəfindən danışılır.

Hər ölkənin rəsmi sənədlərdə və hökumət fəaliyyətində istifadə olunan ən azı bir rəsmi dili var.

Əksər insanlar burada dayanır, amma biz bir az daha dərindən gedə bilərik – yəni daha dilçilik baxımından dəqiq ola bilərik.

Ləhcə qərar və ya bəyannamə ilə dilə çevrilir – dövlət danışılan bir sistemə rəsmi dil statusu verir. Başqa sözlə, bir dil, dövlət tərəfindən təsdiq edildiyi üçün dil hesab olunur.

Məsələn, Filippin səkkiz əsas ləhcəsindən birini rəsmi dil seçərkən, təqaüdü qazananın Təqaloq dili olması təsadüf deyildi.

Həmin vaxt ölkə əhalisinin əksəriyyəti Təqaloq/Filippin dilini çətinliklə danışa bilsə də, paytaxtda yaşayan və səlis Təqaloq danışan ölkə rəhbərləri bunun milli dil kimi qəbul edilməsinin qarşısını ala bilmədi.

Texniki cəhətdən dillər ləhcə olduğu üçün, fərqli dillərdə danışan insanların bir-birini mükəmməl başa düşə biləcəyi bir çox vəziyyət var.

Məsələn, Danimarka, İsveç və Norveçin rəsmi dillərinin qarşılıqlı anlaşıla bilməsinə baxaq. Budur standart bir hekayə quruluşu:

Zarafat: Bir danimarkalı, isveçli və norveçli bara daxil olur...

Cəhənnəm: Və normal danışırlar.

Bu doğrudur. Skandinaviyalıların əksəriyyəti tərcüməçilərdən istifadə etmədən bir-biri ilə danışa bilir!

Rəsmi olaraq, onlar üç fərqli dil danışır (danimarka, isveç və norveç dilləri), lakin deyilə bilər ki, onlar həqiqətən ortaq bir ana dildən yaranmış üç əlaqəli ləhcədən istifadə edirlər.

2. Dillərin Standart Yazılı Formaları Olur, Ləhcələr isə Əsasən Şifahidir

Dillərin tez-tez standart qrammatika qaydaları və bol miqdarda ədəbiyyatı olur. Onlar təkcə şifahi ənənə kimi deyil, həm də yazılı qeydlər kimi mövcuddur.

Ləhcələr isə adətən yazılandan çox danışılır. Əgər yazılırsa, bu adətən rəsmi və ya milli sənədlərdə olmur.

Əvvəlcədən mövcud olan ədəbiyyat ehtiyatı, şübhəsiz ki, "rəsmi dil" seçimində meyardır, lakin bu, əksinə də işləyir.

Ləhcəni rəsmi dil elan etmək öz-özünü davam etdirən bir prosesdir, yazıçıları həmin dildə əsərlər yaratmağa həvəsləndirir. Dövlət müəyyən bir dili rəsmi dil kimi təsdiq etdiyi üçün onun bütün rəsmi işləri bu dildə yazılacaq.

Bu, qar topu effekti yaradır, beləliklə həmin dildə getdikcə daha çox ədəbiyyat yaranır və onu daha da gücləndirir.

3. Dillər Ləhcələrdən Keyfiyyətcə Fərqlənir

Bir çoxları iddia edir ki, dillər sadəcə olaraq ləhcələrdən daha zərif və ya mürəkkəbdir.

Amma bu mürəkkəbliyi dilin inkişaf etmiş çətinliyi və ya mürəkkəbliyi ilə qiymətləndirsəniz, o zaman Rusiyanın dağlıq regionunda danışılan bir ləhcə olan Arçi dili, sizin fransız dili ev tapşırığınızı uşaq oyuncağı kimi göstərərdi.

Arçi dilində çox sayda fonem (səs) və o qədər çox şəkilçi forması var ki, tək bir fel təxminən 1,502,839 forma yarada bilər.

Digər tərəfdən, əgər dilin zərifliyinin onun sadəliyində olduğunu iddia etmək istəsəniz, o zaman mandarin çincəsi, macar və ya tay kimi çətin dillərin gündəlik istifadə üçün qəbul edilməsini müdafiə etmək sizin üçün çətin olardı.

Məsələn, çin dilində 50,000-dən çox işarə var. O, həm də tonal dildir. Bu o deməkdir ki, "ma" kimi tək bir heca, onu necə tələffüz etdiyinizdən asılı olaraq, ya "ana", ya "at" və ya tamamilə başqa bir şey demək ola bilər.

Bəs, gözəl dili nəyin təşkil etdiyini deməyə kim haqlıdır? Və unutmayaq ki, rəsmi tanınmış dillər qədər dəyərli ləhcələr də var.

Ləhcə və Aksent Arasındakı Fərq Nədir?

Mövzuya gəldikdə, ləhcə və aksent arasındakı fərqi bilmək istəyə bilərsiniz. Bir çoxları bu ikisini qarışdırır və tez-tez bir-biri əvəzinə istifadə edir. Xoş xəbər odur ki, burada fərq daha aydındır:

Aksent, ləhcənin bir alt çoxluğudur.

Ləhcə dilin bütün aspektlərini – qrammatika, lüğət və tələffüzü əhatə edərkən, aksent yalnız üçüncü hissə ilə, yəni tələffüzlə məşğul olur.

Merriam-Webster lüğətinə görə, aksent "xüsusilə bir regionun yerli sakinləri və ya əhalisi olmaqla müəyyən bir insan qrupuna xas danışma üslubudur".

Aksentlər maraqlı öyrənilmə obyektidir, çünki onlar danışanları müvafiq coğrafiyalarına uyğun təşkil edir. Eyni görünən sözlər və cümlələr, iki fərqli regiondan olan insanlar tərəfindən danışılanda çox fərqli səslənə bilər.

Təkcə ingilis dili ilə belə, artıq çox sayda aksentiniz var. Məsələn, bir amerikalı şotlandı ancaq anlaya bilər, baxmayaraq ki, onlar eyni dildə danışırlar.

Bunların hər birinin öz regional variantları var. Məsələn, Amerika aksentlərinə Cənubi, Texas, Nyu-York, Boston, Kaliforniya və daha çoxları daxildir.

Maraqlısı odur ki, danışanların əksəriyyəti öz aksentinin sözləri tələffüz etməyin "düzgün" yolu olduğunu iddia edir. Biz insanlar beləyik.

Bir insanın aksentinin bəzi sosial, iqtisadi və ya geopolitik nəticələri ola bilər, amma bütün aksentlər bərabərdir. Və hər kəsin aksenti var. Və onların hamısı gözəl səslənir.

Ana dili danışanlar tərəfindən hazırlanmış media məhsullarını izləməklə çoxlu kontekst əldə edə və müxtəlif aksentlər eşidə bilərsiniz. Bunu etməyin əla bir yolu Lingflix kimi bir dil proqramından istifadə etməkdir.

Əgər dil və ləhcə fərqi mövzusunda daha dərindən öyrənmək istəyirsinizsə, bu məlumatlandırıcı TED çıxışını dinləməyi düşünün:

Beləliklə, indi bilirik: dil və ləhcə arasında ağ-qara fərq yoxdur və aksent əslində ləhcənin bir hissəsidir.

İndi siz hələ də qaranlıqda olan insanlara fərqi izah etmək üçün hazırsınız – və bəlkə də təcrübəli dilçilərin müzakirələrinə qoşula bilərsiniz!